شاخص نسبی توده چربی: معیاری ساده که میتواند پیشبینیکننده ابتلای فرد به دیابت باشد
شاخص نسبی توده چربی نشان میدهد چرا وزن بهتنهایی معیار سلامت نیست و چگونه چربی شکمی خطر ابتلا به دیابت در آینده را افزایش میدهد.
بیشتر ما سالهاست برای قضاوت درباره سلامت خود به وزن یا شاخص توده بدنی (BMI) نگاه میکنیم. اما پژوهشهای جدید نشان میدهد این عددها همیشه واقعیت را نمیگویند. ممکن است فردی وزن طبیعی داشته باشد، اما بهدلیل تجمع چربی در ناحیه شکم، در معرض خطر بالای دیابت یا بیماری قلبی باشد. همین تناقض، پژوهشگران را واداشته به دنبال شاخصهای دقیقتری بروند. به گزارش پایگاه خبری علمی ریشامگ، پژوهشگران مرکز تحقیقات پیشگیری از بیماریهای متابولیک دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در یک مطالعه بزرگ و طولانیمدت در ایران نشان دادند که «شاخص نسبی توده چربی» میتواند تصویر واقعیتری از خطر بیماریها ارائه دهد. این یافته نگاه سنتی به مفهوم «وزن سالم» را به چالش میکشد. پیام آن ساده است: وزن بهتنهایی کافی نیست. آنچه اهمیت دارد، میزان و محل چربی بدن است.
شاخص نسبی توده چربی چیست؟
شاخص نسبی توده چربی (Relative Fat Mass)، که به اختصار RFM نامیده میشود، روشی ساده برای تخمین میزان چربی بدن است. این شاخص برخلاف BMI، به وزن بدن کاری ندارد. در محاسبه آن فقط قد، دور کمر و جنس فرد در نظر گرفته میشود. دلیل این کار روشن است: چربی تجمعیافته در ناحیه شکم، خطرناکتر از چربی سایر نقاط بدن است. این نوع چربی بیشتر با دیابت و بیماری قلبی ارتباط دارد. شاخص نسبی توده چربی دقیقاً روی همین موضوع تمرکز میکند. به همین خاطر، میتواند تصویر واقعیتری از وضعیت بدن ارائه دهد. مزیت مهم آن این است که هر کسی میتواند بهراحتی آن را محاسبه کند.
شاخص نسبی توده چربی چگونه محاسبه میشود؟
محاسبه شاخص نسبی توده چربی بسیار ساده است و فقط به یک متر نیاز دارد.
ابتدا قد و دور کمر اندازهگیری میشود. سپس از یک فرمول استفاده میشود که برای زنان و مردان کمی متفاوت است.
برای مردان:
شاخص نسبی توده چربی = 64 − (۲۰ × قد ÷ دور کمر)برای زنان:
شاخص نسبی توده چربی = 76 − (۲۰ × قد ÷ دور کمر)
در این فرمول، قد و دور کمر هر دو بر حسب سانتیمتر هستند.
عدد نهایی بهطور تقریبی نشان میدهد چه درصدی از بدن فرد را چربی تشکیل میدهد. هرچه این عدد بالاتر باشد، میزان چربی بدن بیشتر و خطر بیماریها بالاتر است. دستهبندی افراد در این شاخص بر اساس جدول زیر صورت میگیرد:
| مردان | زنان | طبقه بندی |
| ۲-۵ | ۱۰-۱۳ | چربی ضروری |
| ۶-۱۳ | ۱۴-۲۰ | ورزشکار |
| ۱۴-۱۷ | ۲۱-۲۴ | متناسب |
| ۱۸-۲۴ | ۲۵-۳۱ | معمولی |
| ۲۵% و بالاتر | ۳۲و بالاتر | چاق |
این مطالعه چگونه انجام شد؟
این پژوهش بر پایه دادههای «مطالعه لیپید و گلوکز تهران» که یکی از بزرگترین مطالعات حوزه سلامت در ایران است انجام شده است. بیش از شش هزار فرد بزرگسال که در شروع مطالعه دیابت نداشتند، بیش از ده سال تحت نظر بودند. در این مدت، وضعیت بدنی، سبک زندگی و سلامت آنها بهطور منظم بررسی شد. پژوهشگران بررسی کردند چه کسانی در طول زمان دچار دیابت نوع ۲ شدند. این نوع مطالعه بهخوبی نشان میدهد کدام ویژگیهای بدنی واقعاً خطرساز هستند. به همین دلیل نتایج آن فراتر از یک مشاهده کوتاهمدت است. این دادهها تصویری واقعی از روند سلامت افراد ارائه میدهد.
نتیجه اصلی: چربی بدن مهمتر از وزن بدن است
نتایج نشان داد افرادی که شاخص نسبی توده چربی بالاتری داشتند، بیشتر در معرض ابتلا به دیابت نوع ۲ قرار گرفتند. این ارتباط حتی زمانی که وزن یا BMI افراد در نظر گرفته شد، همچنان باقی ماند. به بیان ساده، حتی اگر وزن فرد طبیعی باشد، چربی شکمی بالا میتواند خطر دیابت را افزایش دهد. این همان نکتهای است که شاخصهای قدیمی معمولاً نادیده میگیرند. مطالعه نشان داد شاخص نسبی توده چربی در پیشبینی دیابت از وزن و حتی دور کمر دقیقتر عمل میکند. این یافته اهمیت توجه به ترکیب بدن را برجسته میکند. پیام آن برای پیشگیری بسیار مهم است.
چرا شاخص نسبی توده چربی میتواند مفید باشد؟
چربی بدن فقط ذخیره انرژی نیست؛ نقش فعالی در سلامت دارد. چربی اضافی، بهویژه در ناحیه شکم، میتواند باعث اختلال در کنترل قند خون شود. شاخص نسبی توده چربی بهتر میتواند این نوع چربی خطرناک را شناسایی کند. از آنجا که وزن نمیتواند تفاوت بین چربی و عضله را نشان دهد، بسیاری از افراد پرخطر شناسایی نمیشوند. این شاخص این مشکل را تا حد زیادی حل میکند. به همین دلیل، پژوهشگران آن را ابزاری مناسب برای شناسایی زودهنگام افراد در معرض خطر میدانند. این شناسایی زودهنگام میتواند جلوی بروز دیابت را بگیرد.
چرا این موضوع برای سلامت عمومی مهم است؟
دیابت نوع ۲ در حال افزایش است و پیشگیری از آن یک چالش جدی برای نظام سلامت محسوب میشود. شاخص نسبی توده چربی یک ابزار ساده، کمهزینه و قابلاستفاده در مراکز بهداشتی است. استفاده از این شاخص میتواند کمک کند افرادی که با معیارهای قدیمی «سالم» به نظر میرسند، اما در واقع در معرض خطرند، شناسایی شوند. این موضوع بهویژه در شهرها و جوامعی که سبک زندگی در حال تغییر است اهمیت دارد. یافتههای این مطالعه میتواند در بازنگری دستورالعملهای سلامت نقش داشته باشد. توجه به چربی بدن بهجای تمرکز صرف بر وزن، گامی مهم در پیشگیری مؤثر است.
این خبر به چه درد شما میخورد؟
این خبر یک پیام ساده و کاربردی دارد: فقط به عدد وزن اعتماد نکنید. اگر دور کمر شما بالاست، حتی با وزن طبیعی، بهتر است سبک زندگی خود را جدیتر بررسی کنید. اندازهگیری ساده دور کمر میتواند اطلاعات مهمی درباره خطر دیابت بدهد. آگاهی از این موضوع میتواند انگیزهای برای تحرک بیشتر و تغذیه سالمتر باشد. پیشگیری زودهنگام همیشه سادهتر از درمان است.
منبع
Masrouri, S., Ebrahimi, N., Soraneh, S. et al. Association of relative fat mass with the incidence of type 2 diabetes: over a decade follow-up from the TLGS. Int J Obes ۴۹, ۲۲۲۹–۲۲۴۰ (۲۰۲۵). https://doi.org/10.1038/s41366-025-01858-7
