در سالهای اخیر، شاهد افزایش تعداد مقالات علمی ایرانی در مجلات بینالمللی بودهایم. اما این پیشرفت با چالشی مهم نیز همراه بوده است: سلب اعتبار و پس گرفته شدن مقالات به دلیل تخلفات علمی.
دلایل اصلی سلب اعتبار مقالات ایرانی
تحقیق جدیدی که توسط تیمی از پژوهشگران ایرانی انجام شده است، به بررسی دلایل پس گرفته شدن مقالات ایرانی در مجلات بینالمللی پرداخته است. این تحقیق که بر روی ۵۵۹ مقاله انجام شده، نشان میدهد که ۵ دلیل اصلی برای این اتفاق وجود دارد:
۱. کپیبرداری علمی (سرقت علمی): استفاده از نتایج یا نوشتههای دیگران بدون ذکر منبع، یکی از شایعترین تخلفات علمی در بین پژوهشگران ایرانی است. این موضوع میتواند به دلیل ناآگاهی از قوانین اخلاقی در پژوهش، بیدقتی یا تلاش برای افزایش سریع تعداد مقالات باشد.
۲. انتشار تکراری: چاپ یک مقاله با نتایج مشابه در چند مجلهی مختلف، تخلف دیگری است که در برخی موارد مشاهده میشود. این کار میتواند به دلیل تلاش برای افزایش تعداد مقالات یا سوءاستفاده از نظام داوری همتا باشد.
۳. مشکلات داوری همتا: ضعف یا سوءتفاهم در فرآیند ارزیابی اولیهی مقاله توسط داوران، گاه منجر به پس گرفته شدن مقاله میشود. این موضوع میتواند به دلیل کمبود داوران متخصص در برخی رشتهها یا نقص در فرآیند داوری در برخی مجلات باشد.
۴. اختلافات نویسندگی: مشخص نبودن سهم هریک از نویسندگان در انجام پژوهش، گاه منجر به بروز اختلافات و در نهایت پس گرفته شدن مقاله میشود. این موضوع ضرورت آگاهی از قوانین نگارش علمی و توافق صریح بین نویسندگان در ابتدای کار را نشان میدهد.
۵. مسائل و خطاهای دادهای: اشتباه در جمعآوری، تحلیل یا ارائهی اطلاعات پژوهش، میتواند منجر به رد یا پس گرفته شدن مقاله شود. دقت در انجام مراحل پژوهش، استفاده از روشهای آماری صحیح و ارائهی شفاف اطلاعات، از بروز این مشکل جلوگیری میکند.
راهکارهای کاهش سلب اعتبار مقالات
برای مقابله با مشکل پس گرفته شدن مقالات، میتوان اقدامات زیر را انجام داد:
- آموزش: افزایش آگاهی پژوهشگران از قوانین اخلاقی در پژوهش و ترویج فرهنگ درستکاری علمی.
- نظارت: تقویت نظارت بر فرآیند پژوهش و داوری مقالات در دانشگاهها و مجلات علمی.
- استفاده از فناوری: استفاده از نرمافزارهای پیشرفته برای تشخیص شباهتهای متنی و مدیریت بهتر پژوهش.
- برگزاری جلسات آموزشی: برگزاری جلسات آموزشی توسط متخصصان در مورد سوء رفتار پژوهشی و راههای پیشگیری از آن.
دانشمندان امیدوارند نتایج این پژوهش به مسئولان و دستاندرکاران حوزهی پژوهش کمک کند تا با آموزش و تقویت اخلاق پژوهشی، از بروز چنین مشکلاتی جلوگیری شود. همچنین استفاده از نرمافزارهای پیشرفته برای تشخیص شباهتهای متنی و مدیریت بهتر پژوهش میتواند راهکارهای مفیدی در این زمینه باشد.
