آتشسوزیهای فصلی که عمدتاً در مناطق خشک و نیمهخشک ایران رخ میدهند، به یکی از مهمترین تهدیدات برای حیات وحش کشور تبدیل شدهاند. این آتشسوزیها که اغلب در فصل گرم سال و به دلیل عوامل انسانی مانند سهلانگاری، سوزاندن بقایای کشاورزی و حتی در برخی موارد به صورت عمدی رخ میدهند، علاوه بر تخریب پوشش گیاهی، زیستگاههای حیوانات را نیز به شدت تحت تأثیر قرار میدهند.
تأثیر آتشسوزیهای فصلی بر زیستگاه حیوانات
مطالعات اخیر نشان میدهد که آتشسوزیها باعث کاهش قابل توجهی در وسعت و کیفیت زیستگاههای حیوانات میشوند. بسیاری از حیوانات به دلیل از بین رفتن پوشش گیاهی، منابع غذایی و پناهگاههای خود مجبور به مهاجرت به مناطق دیگر میشوند. این مهاجرتها میتواند منجر به افزایش تنش، درگیری بین گونهها و در نهایت کاهش جمعیت آنها شود.
گونههای آسیبپذیر
برخی از گونههای حیوانی به دلیل ویژگیهای زیستی خود، نسبت به آتشسوزیها آسیبپذیرتر هستند. برای مثال، حیوانات کندرو و کمتحرک مانند خزندگان و برخی از پستانداران کوچکتر، ممکن است نتوانند به سرعت از مناطق آتشسوزی فرار کنند و در نتیجه تلف شوند. همچنین، حیواناتی که به زیستگاههای خاصی وابسته هستند، مانند گونههای اندمیک، با تخریب زیستگاه خود به شدت تهدید میشوند.
مطالعه موردی: کرمانشاه
مطالعهای که در استان کرمانشاه انجام شده است، تأثیر آتشسوزیها بر توزیع جغرافیایی پنج گونه از حیوانات را مورد بررسی قرار داده است. نتایج این مطالعه نشان میدهد که آتشسوزیها به طور قابل توجهی بر زیستگاه کفتار راه راه تأثیر گذاشته و باعث کاهش وسعت آن شده است. در مقابل، گونههایی مانند قوچ کمتر تحت تأثیر قرار گرفتهاند.
دلایل وقوع آتشسوزیهای فصلی
عوامل متعددی در وقوع آتشسوزیهای فصلی نقش دارند که از جمله آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- سوزاندن بقایای کشاورزی: یکی از مهمترین دلایل آتشسوزیها در مناطق روستایی است.
- سهلانگاری گردشگران و چوپانان: رها کردن آتش بدون خاموش کردن کامل، میتواند منجر به گسترش آتشسوزی شود.
- تغییرات اقلیمی: افزایش دما و خشکسالی، شرایط را برای وقوع آتشسوزیها مساعدتر میکند.
راهکارهای مقابله با آتشسوزیهای فصلی
برای مقابله با آتشسوزیها و کاهش اثرات مخرب آنها بر حیات وحش، میتوان اقدامات زیر را انجام داد:
- آموزش و آگاهیرسانی: آموزش جوامع محلی در مورد خطرات آتشسوزی و روشهای پیشگیری از آن.
- توسعه زیرساختهای اطفاء حریق: تجهیز مناطق مستعد آتشسوزی به تجهیزات اطفاء حریق و ایجاد راههای دسترسی مناسب.
- جایگزینی روشهای سنتی: تشویق کشاورزان به استفاده از روشهای جایگزین برای مدیریت بقایای کشاورزی.
- حفاظت از مناطق حساس: ایجاد مناطق حفاظت شده و تقویت گشتهای محیطبانی در مناطق مستعد آتشسوزی.
نتیجهگیری
آتشسوزیهای فصلی تهدیدی جدی برای حیات وحش ایران هستند و برای مقابله با آنها نیازمند همکاری همه جانبه دستگاههای اجرایی، جوامع محلی و سازمانهای مردمنهاد هستیم. با اتخاذ تدابیر مناسب و اجرای برنامههای جامع میتوان از وقوع آتشسوزیها جلوگیری کرده و زیستگاههای حیوانات را حفظ کرد.
منبع
Morovati M, Karami P (2024) Modeling the seasonal wildfire cycle and its possible effects on the distribution of focal species in Kermanshah Province, western Iran. PLoS ONE 19(10): e0312552. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0312552