تغییرات آب و هوایی، تهدیدی جدی برای کشاورزی و امنیت غذایی کشور

ایران با سابقه ی کهن در کشاورزی، همواره با چالش‌های کمبود آب و رویدادهای شدید آب و هوایی روبرو بوده است. در سال‌های اخیر، تغییرات آب و هوایی این چالش‌ها را تشدید کرده و به عاملی جدی برای تهدید امنیت غذایی کشور تبدیل شده است.

خشکسالی‌های پیاپی، سیل‌های ویرانگر و افزایش دما، همگی بر حاصلخیزی خاک، کشت محصولات و در نهایت، معیشت کشاورزان تاثیر منفی می‌گذارند. در این میان، یافتن راه‌حل‌های پایدار برای سازگاری با این شرایط، به امری ضروری و حیاتی مبدل گشته است.

امید در دل تاریکی: راهبردهای نوین برای سازگاری و امنیت غذایی

خبر امیدوارکننده‌ای که در این میان وجود دارد، تلاش‌های ارزشمند محققان ایرانی در جهت شناسایی راهبردهای نوین برای سازگاری با تغییرات آب و هوایی در بخش کشاورزی است. مطالعه‌ای که اخیراً در مجله Environmental and Sustainability Indicators به چاپ رسیده است، در این راستا گامی مهم برداشته و چشم‌اندازی روشن از آینده را به تصویر می‌کشد.

این مطالعه با استفاده از رویکردی جامع به نام “تصمیم‌گیری چندمعیاری” (MCDM)، طیف وسیعی از گزینه‌های سازگاری را برای مدیریت مزرعه، آب و کشت مورد بررسی قرار داده است. در این پژوهش، هشت معیار کلیدی از جمله اثربخشی، مقرون به صرفه بودن، امکان سنجی (فنی و نهادی)، پذیرش اجتماعی، انعطاف پذیری، پذیرش سنتی و عوارض جانبی زیست محیطی در نظر گرفته شده است.

اولویت‌های امیدوارکننده برای نجات کشاورزی ایران

با تحلیل دقیق این معیارها، محققان به اولویت‌های امیدوارکننده‌ای برای سازگاری با تغییرات آب و هوایی در بخش کشاورزی ایران دست یافته‌اند. این اولویت‌ها که به تفکیک هر بخش ارائه می‌شوند، نقشه راهی روشن برای سیاستگذاران، کارشناسان و به ویژه کشاورزان ترسیم می‌کنند:

در حوزه مدیریت زراعت:

• تناوب زراعی: جایگزینی کشت‌های مختلف در یک قطعه زمین در طول زمان، به حفظ حاصلخیزی خاک، کنترل آفات و بیماری‌ها و در نهایت، افزایش تنوع و پایداری تولید کمک می‌کند.
• تغییر نوع محصول: انتخاب گونه‌های گیاهی مقاوم به خشکی، گرما و کم‌آبی، نقشی کلیدی در حفظ تولید در شرایط سخت آب و هوایی ایفا می‌کند.
• کشت مخلوط: کاشت همزمان چند محصول در یک مزرعه، تنوع زیستی را افزایش می‌دهد، از فرسایش خاک جلوگیری می‌کند و در نهایت، به پایداری و تاب‌آوری سیستم کشاورزی در برابر تنش‌های محیطی کمک می‌کند.

در حوزه مدیریت مزرعه:

• مدیریت آفات و بیماری‌ها: استفاده از روش‌های نوین و پایدار برای کنترل آفات و بیماری‌ها، از جمله کنترل بیولوژیکی و استفاده از آفت‌کش‌های طبیعی، به حفظ سلامت محصولات و کاهش وابستگی به سموم شیمیایی مضر کمک می‌کند.
• کنترل علف‌های هرز: رقابت علف‌های هرز با محصولات زراعی برای آب و مواد مغذی، به کاهش عملکرد و افزایش هزینه‌های تولید منجر می‌شود. استفاده از روش‌های کارآمد برای کنترل علف‌های هرز، نقشی اساسی در حفظ حاصلخیزی خاک و افزایش راندمان تولید ایفا می‌کند.
• تناوب زراعی: همانطور که در بخش مدیریت زراعت ذکر شد، تناوب زراعی در مدیریت مزرعه نیز حائز اهمیت است و به حفظ سلامت خاک، کنترل آفات و بیماری‌ها و در نهایت، افزایش پایداری سیستم کشاورزی کمک می‌کند.

در حوزه مدیریت آب:

• لبه‌کانیز کانال‌ها: پوشش کانال‌های آبرسانی با استفاده از مصالح مناسب، از هدر رفتن آب به دلیل تبخیر و نفوذ به خاک جلوگیری می‌کند و به طور قابل توجهی راندمان آبیاری را افزایش می‌دهد.
• استفاده از لوله به جای کانال‌های روباز: جایگزینی کانال‌های سنتی روباز با لوله‌های انتقال آب، از هدر رفتن آب به دلیل تبخیر و نفوذ به خاک جلوگیری می‌کند و به توزیع عادلانه آب در مزرعه کمک می‌کند.
• افزایش فاصله زمانی بین نوبت‌های آبیاری: با استفاده از روش‌های نوین آبیاری مانند آبیاری کم‌فشار و قطره‌ای، می‌توان با مصرف کمتر آب، رطوبت مورد نیاز خاک را تامین کرد. افزایش فاصله زمانی بین نوبت‌های آبیاری نیز در راستای مصرف بهینه آب در بخش کشاورزی ضروری است.

نقش کلیدی کشاورزان: همراهی برای دستیابی به امنیت غذایی

اگرچه یافته‌های این مطالعه بسیار امیدوارکننده است، اما موفقیت در اجرای این راهبردها مستلزم جلب مشارکت همه ذینفعان، به ویژه کشاورزان است. کشاورزان با دانش بومی و تجربه ارزشمند خود، می‌توانند در بومی‌سازی و اجرای این راهبردها نقش بسزایی ایفا کنند.

همانطور که در این مطالعه نیز مورد تاکید قرار گرفته است، ضروری است تا برنامه‌ریزان و سیاستگذاران بخش کشاورزی، با برگزاری دوره‌های آموزشی و ترویجی، دانش و مهارت‌های لازم را در اختیار کشاورزان قرار دهند. از سوی دیگر، جلب مشارکت کشاورزان در فرآیند تصمیم‌گیری و اجرا، می‌تواند میزان پذیرش و اثربخشی این راهبردها را در جهت تضمین امنیت غذایی کشور افزایش دهد.

با همیاری و همکاری دولت، محققان، کارشناسان بخش کشاورزی و بویژه کشاورزان زحمتکش، می‌توان امیدوار بود که کشاورزی ایران بر چالش‌های ناشی از تغییرات آب و هوایی غلبه کند و امنیت غذایی کشور را در شرایط فعلی و آتی تضمین نماید.

آینده‌ای روشن برای کشاورزی ایران

تحقیقات اخیر نشان می‌دهد که بخش کشاورزی ایران با بهره‌گیری از رویکردهای نوین و دانش‌بنیان، توان مقابله با تغییرات آب و هوایی را دارد. اولویت‌های امیدوارکننده‌ای که در این مطالعه شناسایی شده‌اند، نویدبخش آینده‌ای روشن برای کشاورزی ایران هستند.

با حمایت از کشاورزان، سرمایه‌گذاری در روش‌های نوین کشاورزی و ترویج راهبردهای سازگار با اقلیم، می‌توان آینده‌ای پایدار و امن را برای بخش کشاورزی ایران رقم زد. در این مسیر، نقش محققان، کارشناسان بخش کشاورزی و برنامه‌ریزان کلیدی است.

منبع

Zobeidi T, Yazdanpanah M, Komendantova N, Löhr K, Sieber S. Evaluating climate change adaptation options in the agriculture sector: a PROMETHEE-GAIA analysis. Environmental and Sustainability Indicators. 2024 Apr 22:100395. https://doi.org/10.1016/j.indic.2024.100395